Tak w 1899 roku Mogiłę i klasztor opisywał Władysław Łuszczkiewicz “Wioska Mogiła leży na wschód Krakowa w  odległości przeszło milowej w okolicy płaskiej w dolinie Wisły. Wyborny gościniec prowadzi do niej od rogatki Mogilskiej, przebywa most na rzece Białusze, mija karczmę obok drogi zwaną „na zbójeckiem” (…) dojeżdża się w pół godziny do wsi klasztornej Czyżyny odtąd gościniec biegnie prosto. (…) Chaty włościańskie grupują się w oddali od głównej ulicy wiejskiej, która rozszerza się w place przedkośeielne, towarzyszy ulicy koryto robocze rzeki Dłubni. Spotykamy się zaraz ze starym kościółkiem wiejskim w otoczeniu cmentarzyka ujętego oparkanieniem drewnianem i wejściem przez dzwonnicę. Minąwszy kościółek spotykamy zaraz ogromny kompleks gmachów murowanych .W murach

obwodowych otwierają się bramy na oścież wiodące to na placyk przedkościelny, to na dziedziniec obszernych klasztornych piętrowych zabudowań, dziedziniec, przez który przepływa wspomniane koryto Dłubnii porusza kołami młyna. Mur skręca się ku wschodowi a oto trzecia brama dziedziniec nowy z zabudowaniami gospodarczemi i z opustoszałym wspaniałym piętrowym pałacem renesansowym i jego bramą marmurową—obok osobny budynek, z pod którego wypływa koryto robocze rzeki, a mający na ścianach królewski wizerunek płaskorzeźbiony Zygmunta Starego. Olbrzymi ogród znajduje się w obrębie murów obwodowych, liczne stawy roztaczają swe wody poza niemi od strony wschodniej w pobliżu już właściwej rzeki Dlubni i jej łąk nadbrzeżnych. W oddali widać stożkowaty wzgórek, ręką ludzką przed wiekami usypany mogiłę Wandy, która wsi nazwę swą dała: Mogiły, a której stare dokumenta miano jasnej dodały (Clara Tumba)”.

Cystersów do Mogiły sprowadził w 1222 roku biskup krakowski Iwo Odrowąż. Zakonnicy zbudowali klasztor i nazwali go Clara Tumba. W 1229 roku zmarł Iwo Odrowąż, a w 1241 roku klasztor został zniszczony podczas najazdu Tatarów. Od 1242 roku odbudowę wspiera kolejny biskup krakowski Jan Prandota. W 1253 rok papież Innocenty IV udziela specjalnego odpustu ofiarodawcom i budowniczym – sto dni za każdy dzień pracy przy budowie kościoła.  

W 1475 roku opat Marcin Matyspasek opasał klasztor murem i wzmocnił basztami. Zachowana do dziś baszta we wschodniej części muru klasztornego pochodzi z XVII w. 

W XVI wieku opat Wawrzyniec Goślicki otoczył klasztor wałem na kształt szańców, postawił bramy, przekomponował ogród w stylu włoskim i założył stawy rybne. 

Podczas elekcji w 1587 roku w wyniku konfliktu pomiędzy szlachtą wybrano: Zygmunta Wazę i Maksymiliana Habsburga. Obaj zaprzysięgli pacta konwenta i  wyruszyli do Krakowa na koronację. Pierwszy dotarł Maksymilan. Nie udało mu się wejść do miasta dlatego zamieszkał w  klasztorze, a w okolicy założyły obóz jego wojska. Jak wiemy z historii nie udało mu się zdobyć korony, a pokonany przez Jana Zamojskiego pod Byczyną zrzekł się praw do tronu.  

W latach 1656/57 klasztor mogilski, łupiony przez Szwedów, zostaje zajęty i spalony przez generała Wirtza, by potem przejść pod okupację austriacką. 

1. Kaplica Krzyża Świętego 

2. Kościół klasztorny (Wniebowzięcia Najświętszej Maryi i św. Wacława)

3. Krużganki klasztorne.

4. Wirydarz

5. Kapitularz

6. Pałac opacki

7. Przeorat

8. Furta klasztorna.

Krużganki pochodzą z XIV wieku i zostały ufundowane przez króla Kazimierza Wielkiego. Otaczają one wirydarz. 

Wirydarze to średniowieczne ogrody. Dopiero później kojarzono je wyłącznie z klasztorami. Jest to wewnętrzny dziedziniec klasztoru otoczony zabudowaniami klasztornymi i kościołem.

Mogilski wirydarz ma kształt kwadratu o wymiarach 100 stóp czyli ok. 30 metrów. Pośrodku wirydarza była studnia, służąca mnichom i gościom do obmycia się przed posiłkiem w refektarzu.

Za opata Marcina Białobrzeskiego(1533), ściany wirydarza wzmocniono przyporami (datacja zachowała się na cegle), ale już w 1649 roku czytamy w klasztornych zapiskach o złym stanie przypór.

W notatce z 1848 roku czytamy, iż trawnik był tu podzielony po przekątnej na cztery części (tak jak obecnie). Na utworzonych kwaterach sadzono zioła, rośliny ozdobne. Kiedyś jego ściany były porośnięte winoroślą (winobluszczem).
Po konserwacji w 2005 roku dziedziniec porasta trawa, posadzono żywopłot z bukszpanu, a na środku okazały świerk; na ścianach zaznaczono ślady dawnych okien gotyckich, które były węższe i wyższe od obecnych. Jak obecnie  wygląda wirydarz będzie można zobaczyć podczas gry.

Z wirydarzem zarówno z założeniem jak i poszczególnymi elementami i roślinami związana była głęboka symbolika. Ogród ten miał być odzwierciedleniem raju, miniaturą Boskiego dzieła stworzenia – miał przypominać mnichom o Bogu. Mnisi wierzyli, że biblijny ogród  Eden był pierwszym rajem, najpiękniejszym ogrodem posadzonym ręką Boga, a ludzkość straciła go poprzez grzech Adama i Ewy.

Zasadzone w wirydarzu zimozielone drzewo miało przypominać o odnowie życia i było symbolem Chrystusa. 4 kwatery – symbolizują 4 cnoty kardynalne( Roztropność, Sprawiedliwość, Umiarkowanie, Męstwo), a 4 rogi – rzeki Edenu. 

Źródła:

Historia ogrodów/ Jarosław Zieliński Kraków
Wirydarze klasztorne/oprac. Ewelina Zgódka Dostęp 30.01.2014 Dostępny: www.zwpak.projektowanie-ogrodow-artykuly/wirydarz-klasztorny
Tadeusz Wącławowicz/Rezultaty prac konserwtorskich” Citercium Mater Nostra” 2007 nr 1 s. 113-118
Małgorzta Milecka/Ogrody cystersów – mit i rzeczywistość” Architectus” 2013 nr 3