Wybuch Powstania Styczniowego poprzedziły trwające od roku 1860 wielkie manifestacje narodowe Polaków. Spowodowały one wprowadzenie w październiku 1861 r. na terenie Królestwa Polskiego stanu wojennego.

Przedpowstaniowe manifestacje i pierwsze od czasów Powstania Listopadowego publiczne wyrażenie przez Polaków uczuć narodowych zapoczątkował pogrzeb generałowej Katarzyny Sowińskiej, wdowy po znanym bohaterze Powstania Listopadowego rozsławionym przez Juliusza Słowackiego (Sowiński w okopach Woli).

W 30. rocznicę wybuchu Powstania Listopadowego odbyła się wielka manifestacja podczas której zaśpiewano publicznie po raz pierwszy Boże coś Polskę w nowej wersji. Już nie z refrenem Naszego cara zachowaj nam, Panie! (jak było w hymnie Alojzego Felińskiego z roku 1816), lecz Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie!

25 lutego 1861 r., w 30. rocznicę bitwy o Olszynkę Grochowską, odbyła się kolejna manifestacja, a dwa dni później od strzałów rosyjskich na Krakowskim Przedmieściu zginęło 5 manifestantów.
Pogrzeb Pięciu Poległych, bo pod ta nazwą przeszli oni do historii Polski, stał się okazją do wielotysięcznej manifestacji patriotycznej, w której bratali się ludzie różnych stanów społecznych i którą poparli zdecydowanie także warszawscy Żydzi.

Do największej tragedii doszło w poniedziałek 8 kwietnia 1861 roku, gdy wojsko rosyjskie dowodzone przez generała­ Stiepana Chrulewa, zaatakowało bezbronny tłum warszawiaków, zabijając ponad sto osób!
Po zbrodni na placu Zamkowym warszawski Kościół katolicki ogłosił żałobę narodową. Polacy manifestowali ją żałobę poprzez czarny strój i noszenie na wierzchnich okryciach krzyżyków, a kobiety także poprzez specjalną biżuterię, na przykład broszki z orłem polskim.

Manifestacje rozlały się także na inne miasta Królestwa Polskiego i dawnych ziem Rzeczypospolitej – na Litwę, Ruś, Galicję.
18 sierpnia 1861 roku wojsko rosyjskie siłą rozproszyło demonstrację na przedmieściach Wilna na Pohulance, było wielu rannych.

1 IX 1961 odbyło się w Kościele Mariackim w Krakowie uroczyste nabożeństwo po którym doszło do kolejnych zamieszek. Władze okupacyjne ukarały również kupców, którzy zamknęli sklepy. Nie mogąc demonstrować na ulicach ludność zapełniała kościoły, organizowano nabożeństwa.
Okazją do manifestacji był odpust w Mogile, który zaczął się jak co roku 14 września. 18 września zorganizowano procesję z Krakowa do Mogiły. Wzięli w niej udział księżą i wierni z chorągwiami i “przenośnymi ołtarzami” (figury świętych noszone podczas procesji na drążkach) z parafii:
● xx karmelitów na Piasku( ul. Karmelicka)
● kościoła mariackiego
● oo. Dominikanów
● św. Krzyża
Procesja rozpoczęła się mszą św. o godz. 7­ .00 w kościele Karmelitów, po której procesja ruszyła ulicą Karmelicką na Rynek. Tam dołączyli do niej  wierni wychodzący z kościoła Mariackiego, od Dominikanów, potem św. Krzyża. Każda grupa była prowadzona przez duchownego. Na czele procesji niesiono “krzyż osłonięty krepą, obok niego chorągwie
kościelne i cechowe, dalej kobiety przybrane w żałobę niosły ołtarze, następnie ciągnął dziesięciotysięczny tłum”. Gdy czoło procesji dochodziło do rogatki mogilskiej ( okolice obecnego Ronda Mogilskiego) koniec wychodził z Bramy Floriańskiej.
Na powitanie procesji wyszli  duchowni z klasztoru z o. przeorem na
czele i wiernymi z okolicznych wiosek. W klasztornym kościele odbyła się uroczysta suma podczas której kazanie wygłosił ks. Henryk Księżarski .
Około  godziny piętnastej po odśpiewaniu pieśni poświęcono krzyż żelazny “na pamiątkę pomordowanych w Warszawie i Wilnie.” Został on “osadzony” przed głównym wejściem do świątyni.

Odprawiono modlitwę za poległych i procesja ruszyła z powrotem do Krakowa. 
30 września 1861 grupa krakowian udała się do Mogiły, aby „umocować” krzyż. Usypano wtedy wokół niego „mogiłkę”. Prawdopodobnie wtedy też umieszczono na nim napis “Krakowianie na pamiątkę
męczennikom polskim 18 września 1861”, bo w listopadzie tego roku Namiestnictwo przysłało pismo do Przeora z nakazem usunięcia go w ciągu 8 dni.

W 1989 roku krzyż został przeniesiony do Ołtarza Pamięci Narodowej.